نظريه سهروردى در مورد مقولات متن وعن شيخ الإشراق : « أنّ المقولات . . . فلا مساغ لدخولها فى المقولات . ترجمه از شيخ الاشراق نقل شده كه مقولات پنج تاست : جوهر ، كم ، كيف ، نسبت و حركت . « 1 » همان ايرادى كه بر قول قبلى وارد بود بر اين قول هم وارد مىشود . « 2 » مضافاً به اين ايراد كه حركت هم مفهومى است كه از نحوهء وجود انتزاع مىگردد . و آن عبارت است از وجود سيّالى كه غير قار و غير ثابت باشد . پس جايى براى ورودش در جمع مقولات نيست . « 3 » شرح شيخ اشراق عدد مقولات را پنج دانسته است . او علاوه بر چهار مقولهء قبلى ، حركت را هم اضافه نموده است . مؤلف در رد آن مىفرمايند : علاوه بر اشكال قبلى - كه صِرف عموميت يك مفهوم نمىتواند آن را مقوله سازد - اين اشكال نيز بر نظريه او وارد مىشود كه حركت عبارت است از وجود سيال و غير ثابت . پس حركت هم از نحوهء وجود حكايت مىكند و جايگاهى در ميان مقولات كه از سنخ ماهياتند ، ندارد .

--> ( 1 ) . تلويحات ، ص 11 ( 2 ) . يعنى اشكالى كه علامه با اين عبارت بيان كرده‌اند : « ولو كفى مجرد عموم المفهوم فى جَعله مقولة . . . . » ( 3 ) . گفتنى است كه دسته‌اى ديگر عدد مقولات را چهارده شمرده‌اند ؛ پنج مقوله جوهرى و نه مقولهء عرضى